KONFERÉNSIA EKONOMIA NO NEGÓSIU TIMOR-LESTE AUSTRÁLIA 2025 REMATA ONA, HAFORSA KOOPERASAUN BILATERAL IHA EKONOMIA NO NEGÓSIU

Konferénsia Ekonomia no Negósiu Timor-Leste – Austrália 2025 (TLAUCON2025), ne’ebé organiza husi Embaixada Austrália iha Timor-Leste liu husi kolaborasaun ho Gabinete Vice Primeiru-Ministru no Ministru Koordenadór Asuntu Ekonomia, remata ona iha semana kotuk ho nasaun nain-rua reafirma sira nia kompromisu atu promove kooperasaun ekonomia no negosiu ba benefísiu komún.

Eventu loron rua hahu ho diskursu nivel a’as husi parte rua, hodi fó sentidu optimismo no parsería. Iha diskursu, Prezidente Repúblika Timor-Leste, S.E. José Ramos-Horta, konvida investidór Austrália sira atu esplora Timor-Leste nia oportunidade sira ne’ebé seidauk esplora ho diak:

Ba lider empresáriu no investidor Austrália hirak ne’ebé mak marka prezensa ohin loron: Timor-Leste nakloke ba negósiu. Ami oferese força traballu foin-sa’e no motivadu, mai ho perspetiva rejional ne’ebé sei dezenvolve, no oportunidade atu hola parte iha istória transformasaun nasaun ida ne’e. Hau konvida imi atu esplora oportunidade barak ne’ebé ami nia nasaun oferese no atu halo parsería ho ami, hodi forma futuru ne’ebé resiliente no prósperu.”

Iha konferénsia, Primeiru-Ministru Timor-Leste, S.E. Kay Rala Xanana Gusmão, fo bemvindo ba partisipante sira husi Austrália no Timor-Leste, enkoraja sira atu uza loron rua ne’e hodi diskute oportunidade no dezafiu, aprende, no halo progresu. Nia husu ba partisipante sira atu hare’e konferénsia ne’e hanesan inísiu kooperasaun ne’ebé kontinua lao:

Favór uza oportunidade loron rua ne’e hodi halo diskusaun. Ita la remata iha ne’e de’it, ida ne’e sei loke odamatan ba imi atu kontinua halo koneksaun.”

Iha parte governu Austrália, Ministra Desenvolvimento Internasionál, Ministra Negósiu Ki’ik no Ministra Asuntu Multikultural, Dra. Anne Aly MP, espresa nia agradesimentu ba empresáriu Austrália hirak ne’ebé partisipa iha konferénsia ne’e:

Hau hakarak foti momentu ida ne’e, hato’o agradesimentu ba empresáriu Austráliano hotu-hotu, ne’ebé mak mai ona Timor-Leste atu partisipa konferénsia ne’e, liu-liu ba hirak ne’ebé berani hakat ho fiar a’an, dalan ne’ebé mak laos ema barak hakarak atu mai hodi koko halo negósiu iha ne’e. Maski ida nee kona-ba negosiu, ida nee mos kona-ba ema, relasaun, no benefísiu komún ba Austrália no Timor-Leste.”

Espíritu kooperasaun reforsa liu tan, liu husi realiza momentu importante ida: asina Memorándum Entendimentu entre Kámara Komérsiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL) no Kámara Komérsiu no Indústria East Kimberley. Akordu ida ne’e demonstra organizasaun rua nia hakarak atu koopera halo parsería negosiu no promove kresimentu ekonomia sustentavel.

Prezidente CCI-TL, Jorge Serrano de Araújo, hatete: “Liu husi servisu hamutuk, ita hakarak loke potensiál ekonomia, hari’i koneksaun mutuálmente ne’ebé fo benefisíu entre ita nia komunidade sira, no ikus liu mak atu apoiu kresimentu no diversifikasaun setór privadu Timor-Leste.”

Durante loron rua, TLAUCON2025 halibur lider empresáriu sira, peritus sira no hirak ne’ebé halo desizaun polítika sira iha agrikultura, turizmu, manufaktura no prosesamentu, minerál no rekursu, atu partilha ideia no esperiénsia.

Cláudia Ximenes, panelista iha konferénsia tinan ida ne’e, partilha: “Partisipa hanesan panelista la’ós de’it foti visibilidade hau nia negósiu, maibé mos fó oportunidade importante atu konekta ho empresáriu seluk. Plataforma ida ne’e mos fó oportunidade mai hau atu ko’alia diretamente ho politikus nain sira, kona-ba dezafiu sira atu hadia ambiénte negósiu.”

Konferénsia ne’e mos inklui feira komérsiu ne’ebé aprezenta negósiu hamutuk 50 husi Timor-Leste no Austrália, hodi aprezenta sira nia produtu lokál no servisu. Entre sira ne’e mak, Bounty Timor Tour, ne’ebé reprezenta setór turizmu. Diretur Jerál Bounty Timor Tour, Platão Lebre, hatete: “ne’e oportunidade diak tebes hodi promové ami nia servisu iha tour no konekta ho empresáriu seluk atu buka kolaborasaun. Hau hakarak konferénsia hanesan ida ne’e kontinua regularmente atu ajuda promové ami nia servisu.”

Konferénsia ne’e ofisialmente taka husi Vice-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonomiku no Ministru Turizmu no Ambiente, S.E. Francisco Kalbuadi Lay. Nia ekspresa nia apresiasaun ba partisipante hotu, liu-liu hirak ne’ebé halo ona viazen do’ok hodi partisipa: “hodi IX Governu Konstitusionál Timor-Leste nia naran no hanesan Ministru Koordenadór ba Asuntu Ekonomia, hau hato’o obrigadu no apresiasaun ba imi hotu nia prezensa ohin loron.”

Ministru mos rekoñese esforsu husi komisaun organizador, inklui membru sira husi nia Governu rasik, no Embaixada Austrália, ba sira hotu nia dedikasaun atu halo konferénsia ne’e sai susesu liu tan. Nia enkoraza atu kontinua halo kolaborasaun entre nasaun rua no hatete: “ha’u nia kolega diak sira, mai ita la’o hamutuk entre Timor-Leste no Austrália.”

Ho partisipante hamutuk 400 mai husi Timor-Leste no Austrália, TLAUCON2025 remata ho afirmasaun forte kona-ba vizãun komún atu hari’i relasaun ekonomia ne’ebé klean, bazeia ba respeitu malu, inovasaun, no dezenvolvimentu sustentável.